دفتر چهارم

بخش 101–قوله علیه السلام من بشرنی بخروج صفر بشرته بالجنة

[The saying of the Prophet, on whom be peace, “Whosoever shall bring me the glad news of the expiration of (the month) Safar, I will give him the glad news of (his being destined to enter) Paradise.”]

بخش 102–مشورت کردن فرعون با ایسیه در ایمان آوردن به موسی علیه‌السلام

How Pharaoh took counsel with Ésiya (Ásiya) as to believing in Moses, on whom be peace.

بخش 103–قصهٔ باز پادشاه و کمپیر زن

Story of the king's falcon and the decrepit old woman.

بخش 104–قصهٔ آن زن کی طفل او بر سر ناودان غیژید و خطر افتادن بود و از علی کرم‌الله وجهه چاره جست

Story of the woman whose child crawled to the top of the water-spout and was in danger of falling; (whereupon) she besought help of ‘Alí Murtadá, may God ennoble his person.

بخش 105–مشورت کردن فرعون با وزیرش هامان در ایمان آوردن به موسی علیه‌السلام

How Pharaoh took counsel with ha vizier, Hámán, as to believing in Moses, on whom be peace.

بخش 106–تزییف سخن هامان علیه اللعنة

Showing the falsity of Hámán’s speech— the curse (of God) be upon him!

بخش 107–نومید شدن موسی علیه‌السلام از ایمام فرعون به تاثیر کردن سخن هامان در دل فرعون

How Moses, on whom be peace, despaired of Pharaoh’s accepting the true faith, because the words of Hámán made an impression on Pharaoh’s heart.

بخش 108–منازعت امیران عرب با مصطفی علیه‌السلام کی ملک را مقاسمت کن با ما تا نزاعی نباشد و جواب فرمودن مصطفی علیه‌السلام کی من مامورم درین امارت و بحث ایشان از طرفین

How the Amírs of the Arabs wrangled with Mustafá (Mohammed), on whom be peace, saying, “Share the kingdom with us, in order that there may be no contention”; and how Mustafá, on whom be peace, answered and said, “I am commanded (by God) in respect of this Amírate”; and the arguments on both sides.

بخش 109–در بیان آنک شناسای قدرت حق نپرسد کی بهشت و دوزخ کجاست

Explaining that one who knows the power of God will not ask, “Where are Paradise and Hell?”

بخش 110–جواب دهری کی منکر الوهیت است و عالم را قدیم می‌گوید

Reply to the materialist who disbelieves in the Deity and says that the world is eternal.

بخش 111–تفسیر این آیت کی و ما خلقنا السموات والارض و ما بینهما الا بالحق نیافریدمشان بهر همین کی شما می‌بینید بلک بهر معنی و حکمت باقیه کی شما نمی‌بینید آن را

Commentary on the Verse, “And We did not create the heavens and the earth and what is between them save with real ground”: (i.e.) “I did not create them for the sake of just this which ye see; nay, but for the sake of the essential meaning and everlasting providence which ye see not.”

بخش 112–وحی کردن حق به موسی علیه‌السلام کی ای موسی من کی خالقم تعالی ترا دوست می‌دارم

How God made a revelation to Moses, on whom be peace, saying, “O Moses, I who am the exalted Creator love thee.”

بخش 113–خشم کردن پادشاه بر ندیم و شفاعت کردن شفیع آن مغضوب علیه را و از پادشاه درخواستن و پادشاه شفاعت او قبول کردن و رنجیدن ندیم از این شفیع کی چرا شفاعت کردی

How a king was enraged with his boon-companion, and an intercessor interceded on behalf of the object of (the king's) anger and begged the king (to pardon the offender); and how (when) the king accepted his intercession, the boon-companion resented the action of the intercessor and asked, “Why did you intercede?”

بخش 114–گفتن خلیل مر جبرئیل را علیهماالسلام چون پرسیدش کی الک حاجة خلیل جوابش داد کی اما الیک فلا

How Khalíl (Abraham) answered Gabriel, on both of whom be peace, when he asked him, “Hast thou any need?”—“As regards need of thee, no!”

بخش 115–مطالبه کردن موسی علیه‌السلام حضرت را کی خَلَقتَ خَلقاً اَهلَکتَهُم و جواب آمدن

How Moses, on whom be peace, besought the Lord, saying, “Thou didst create creatures and destroy them,” and how the answer came.

بخش 116–بیان آنک روح حیوانی و عقل‌ِ جزوی و وهم و خیال بر مثال دوغند و روح کی باقیست درین دوغ هم‌چون روغن پنهانست

Explaining that the animal spirit and the particular (discursive) reason and the imagination and the fancy may be compared to buttermilk, while the spirit, which is everlasting, is hidden in this buttermilk, like the butter.

بخش 117–مثال دیگر هم درین معنی

Another parable on the same subject.

بخش 118–حکایت آن پادشاه‌زاده کی پادشاهی حقیقی به وی روی نمود یَوْمَ یَفِرُّ المَرْءُ مِنْ أَخیهِ وَ  أُمِّهِ وَ أَبیهِ نقد وقت او شد پادشاهی این خاک تودهٔ کودک طبعان کی قلعه گیری نام کنند آن کودک کی چیره آید بر سر خاک توده برآید و لاف زندگی قلعه مراست کودکان دیگر بر وی رشک برند کی التُّرابُ رَبیعُ الصِّبْیانِ آن پادشاه‌زاده چو از قید رنگها برست گفت من این خاکهای رنگین را همان خاک دون می‌گویم زر و اطلس و اکسون نمی‌گویم من ازین اکسون رستم یکسون رفتم و آتیناه الحکم صبیا ارشاد حق را مرور سالها حاجت نیست در قدرت کن فیکون هیچ کس سخن قابلیت نگوید

Story of the prince to whom the true kingdom displayed itself, (so that the realities of) “on the Day when a man shall flee from his brother and his mother and his father” became the object of his immediate experience; (and he saw that) the kingdom of this earth-heap of the childish (is like the game) called “castle-taking,” (in which) the child that gains the victory mounts upon the earth-heap and says boastfully, “The castle belongs to me,” while the other children envy him; for (to play with) earth is the pastime of boys. When the prince was delivered from the bondage of colours, he said, “I say that these coloured pieces of earth (earthly gauds) are just the same vile earth; I do not call them gold and satin and brocade: I have been delivered from this brocade (aksún) and have gone to that which is simple (yaksún).” (God hath said), “And We bestowed wisdom upon him whilst he was yet a boy”; it needeth not the passing of (many) years for (any one to receive) the guidance of God: none speaks of the capacity to receive in (connexion with) the Power of Be, and it is.

بخش 119–عروس آوردن پادشاه فرزند خود را از خوف انقطاع نسل

How the king brought his son a bride for fear of his race coming to an end.

بخش 120–اختیار کردن پادشاه دختر درویش زاهدی را از جهت پسر و اعتراض کردن اهل حرم و ننگ داشتن ایشان از پیوندی درویش

How the king chose the daughter of a poor ascetic for his son and how the ladies of the harem raised objections and disdained the (proposed) alliance with the dervish.

بخش 121–مستجاب شدن دعای پادشاه در خلاص پسرش از جادوی کابلی

How the king's prayer for the deliverance of his son from the witch of Kábul was granted.

بخش 122–در بیان آنک شه‌زاده آدمی بچه است خلیفهٔ خداست پدرش آدم صفی خلیفهٔ حق مسجود ملایک و آن کمپیر کابلی دنیاست کی آدمی‌بچه را از پدر ببرید به سحر و انبیا و اولیا آن طبیب تدارک کننده

Explaining that the prince is Man, the vicegerent of God, and that his father is Adam, the chosen one, the vicegerent of God, he to whom the angels bowed in worship; and that the old hag of Kábul is the World which separated Man from his Father by sorcery, while the prophets and saints are (like) the physician who applied the remedy.

بخش 123–حکایت آن زاهد کی در سال قحط شاد و خندان بود با مفلسی و بسیاری عیان و خلق می‌مردند از گرسنگی گفتندش چه هنگام شادیست کی هنگام صد تعزیت است گفت مرا باری نیست

Story of the ascetic who, notwithstanding his destitution and numerous family, was rejoicing and laughing in a year of drought whilst the people were dying of hunger. They said to him, “What is the occasion for joy? It is an occasion for a hundred mournings.” “For me at any rate ’tis not (so),” he replied.

بخش 124–بیان آنک مجموع عالم صورت عقل کل است چون با عقل کل به‌کژ‌روی جفا کردی صورت عالم ترا غم فزاید اغلب احوال چنانک دل با پدر بد کردی صورت پدر غم فزاید ترا و نتوانی رویش را دیدن اگر چه پیش از آن نور دیده بوده باشد و راحت جان

Explaining that the whole world is the form of Universal Reason, (and that) when by trespassing you act unjustly towards Universal Reason, in most cases the aspect of the world increases your vexation, just as when you show ill-feeling to your father the aspect of your father increases your vexation and you cannot (bear to) look on his face, though before that he will have been the light of your eye and the comfort of your soul.

بخش 125–قصهٔ فرزندان عزیر علیه‌السلام کی از پدر احوال پدر می‌پرسیدند می‌گفت آری دیدمش می‌آید بعضی شناختندش بیهوش شدند بعضی نشناختند می‌گفتند خود مژده‌ای داد این بیهوش شدن چیست

Story of the sons of ‘Uzayr, on whom be peace, who were making inquiries about their father from (one who really was) their father. “Yes,” he replied, “I have seen him: he is coming.” Some (of them) recognised him and became unconscious, (while) others did not recognise him and said, “He has only announced (our father's coming): what is this unconsciousness?”

بخش 126–تفسیر این حدیث کی ائنی لاستغفر الله فی کل یوم سبعین مرة

Commentary on the Tradition, “Verily, I ask pardon of God seventy times every day.”

بخش 127–بیان آنک عقل جزوی تا بگور بیش نبیند در باقی مقلد اولیا و انبیاست

Explaining that the particular (discursive) intellect does not see beyond the grave and, as regards all the rest, is subject to the authority of the saints and prophets.

بخش 128–بیان آنک یا ایها الذین آمنوا لا تقدموا بین یدی الله و رسوله چون نبی نیستی ز امت باش چونک سلطان نه‌ای رعیت باش پس رو خاموش باش از خود زحمتی و رایی متراش

Explaining (the Verse), “O ye that believe, do not put (yourselves) forward in the presence of God and His Apostle.” Since thou art not the Prophet, be one of the religious community; since thou art not the sovereign, be a subject.

بخش 129–قصهٔ شکایت استر با شتر کی من بسیار در رو می‌افتم در راه رفتن تو کم در روی می‌آیی این چراست و جواب گفتن شتر او را

Story of the mule's complaining to the camel (and saying), “I often fall on my face when going along, while you seldom do so: why is this?” and the camel's answer to him.

بخش 130–تصدیق کردن استر جوابهای شتر را و اقرار کردن بفضل او بر خود و ازو استعانت خواستن و بدو پناه گرفتن به صدق و نواختن شتر او را و ره نمودن و یاری دادن پدرانه و شاهانه

How the mule declared the replies of the camel to be true and acknowledged his (the camel's) superiority to himself and besought his aid and took refuge with him sincerely; and how the camel treated him with kindness and showed him the way and gave help in fatherly and kingly fashion.

بخش 131–لابه کردن قبطی سبطی را کی یک سبو به نیت خویش از نیل پر کن و بر لب من نه تا بخورم به حق دوستی و برادری کی سبو کی شما سبطیان بهر خود پر می‌کنید از نیل آب صاف است و سبوکی ما قبطیان پر می‌کنیم خون صاف است

How the Egyptian entreated the Israelite, saying, “Of thine own intention fill a jug from the Nile and put it to my lips, that I may drink. (I beseech thee) by the right of friendship and brotherhood; for the jug which ye Israelites fill from the Nile for yourselves is pure water, while the jug which we Egyptians fill is pure blood.”

بخش 132–در خواستن قبطی دعای خیر و هدایت از سبطی و دعا کردن سبطی قبطی را به خیر و مستجاب شدن از اکرم الاکرمین و ارحم الراحمین

How the Egyptian besought blessing and guidance from the Israelite, and how the Israelite prayed for the Egyptian and received a favourable answer to his prayer from the Most Gracious and Merciful (God).

بخش 133–حکایت آن زن پلیدکار کی شوهر را گفت کی آن خیالات از سر امرودبُن می‌نماید ترا کی چنین‌ها نماید چشم آدمی را سر آن امرودبن از سر امرود‌بن فرود آی تا آن خیال‌ها برود و اگر کسی گوید کی آنچ آن مرد می‌دید خیال نبود و جواب این مثالی‌ست نه مثل در مثال همین قدر بس بود کی اگر بر سر امرودبن نرفتی هرگز آنها ندیدی خواه خیال خواه حقیقت

Story of the lewd woman who said to her husband, “Those illusions appear to thee from the top of the pear-tree, for the top of that pear-tree causes the human eye to see such things: come down from the top of the pear-tree, that those illusions may vanish.” And if any one should say that what that man saw was not an illusion, the answer is that this (story) is a parable, not a (precise) similitude. In the (story regarded as a) parable this amount (of resemblance) is sufficient, for if he had not gone to the top of the peartree, he would never have seen those things, whether illusory or real.

بخش 134–باقی قصهٔ موسی علیه‌السلام

بخش 135–اطوار و منازل خلقت آدمی از ابتدا

The diverse modes and stages of the nature of Man from the beginning.

بخش 136–بیان آنک خلق دوزخ گرسنگانند و نالانند به حق کی روزیهای ما را فربه گردان و زود زاد به ما رسان کی ما را صبر نماند

Explaining that the people of Hell are hungry and make lamentable entreaty to God, saying, “Cause our portions to be fat and let the provender reach us quickly, for we can endure no more.”

بخش 137–رفتن ذوالقرنین به کوه قاف و درخواست کردن کی ای کوه قاف از عظمت صفت حق ما را بگو و گفتن کوه قاف کی صفت عظمت او در گفت نیاید کی پیش آنها ادراکها فدا شود و لابه کردن ذوالقرنین کی از صنایعش کی در خاطر داری و بر تو گفتن آن آسان‌تر بود بگوی

How Dhu ’l-Qarnayn went to Mount Qáf and made petition, saying, “O Mount Qáf, tell me of the majesty of the Attributes of God”; and how Mount Qáf said that the description of His majesty is ineffable, since (all) perceptions vanish before it; and how Dhu ’l-Qarnayn made humble supplication, saying, “Tell of His works that thou hast in mind and of which it is more easy for thee to speak.”

بخش 138–موری بر کاغذ می‌رفت نبشتن قلم دید قلم را ستودن گرفت موری دیگر کی چشم تیزتر بود گفت ستایش انگشتان را کن کی آن هنر ازیشان می‌بینم موری دگر کی از هر دو چشم روشن‌تر بود گفت من بازو را ستایم کی انگشتان فرع بازواند الی آخره

An ant, walking on a piece of paper, saw the pen writing and began to praise the pen. Another ant, which was more keen-sighted, said, “Praise the fingers, for I deem this accomplishment to proceed from them.” Another ant, more clear-sighted than either, said, “I praise the arm, for the fingers are a branch of the arm,” et cetera.

بخش 139–نمودن جبرئیل علیه‌ السّلام خود را به مصطفی صلی‌الله علیه و سلّم به صورت خویش و از هفتصد پر او چون یک پر ظاهر شد افق را بگرفت و آفتاب محجوب شد با همهٔ شعاعش

How Gabriel, on whom be peace, showed himself to Mustafá (Mohammed), God bless and save him, in his own shape; and how, when one of his seven hundred wings became visible, it covered the horizon (on all sides), and the sun with all its radiance was veiled over.