صفحۂ اولشعراءلغاتاوزاناصنافمترجمینصداکارہمارے بارے میںرابطہ
زندہ رود
زندہ رود

زندہ رود: فارسی شاعری کا ایک جاوداں دریا

زندہ رود فارسی شاعری کو اردو اور انگریزی تراجم، آڈیو اور ویڈیو کے ساتھ ایک پرسکون اور مستقل مطالعہ گاہ میں پیش کرنے کی کوشش ہے۔

مزید جانیں ←
YouTubeFacebookInstagramTikTok

مرکزی راستے

صفحۂ اولتلاشہمارے بارے میںرابطہ

مزید مطالعہ

شعراءاوزاناصنافصداکارانمترجمین

لغات

لغاتزندہ رود فارسی لغتزندہ رود عربی لغت

ہر ماہ نئی نظمیں · جاری منصوبہ

© 2026 زندہ رود

  1. علامہ اقبال
  2. »جاویدنامه
  3. »فلک مشتری
  4. »بخش 2 - نوای حلاج

بخش 2 - نوای حلاج

نوای حلاج

The Song of Hallaj

شاعر: علامہ اقبال

وزن: مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)

قافیہ: انیست

ہم وزن و قافیہ نظمیں: 11

صنف: غزل/قصیده/قطعه

اردو ترجمہ: حمیداللہ ہاشمی، میاں عبدالرشید
انگریزی ترجمہ: آربری
Toggle stanza 1
1

ز خاک خویش طلب آتشی که پیدا نیست

تجلی دگری در خور تقاضا نیست

تو اپنی خاک سے وہ آگ طلب کر جو پیدا نہیں ہوئی ہے ۔ کسی اور کی تجلی اس قابل نہیں کہ اس کا تقاضا کیا جائے ۔

Seek from your own earth a fire as yet unseen, another’s apparition is unworthy of your demand.

2

نظر بخویش چنان بسته ام که جلوه دوست

جهان گرفت و مرا فرصت تماشا نیست

میں نے اپنے آپ پر نظر کچھ اس طرح جما رکھی ہے کہ محبوب حقیقی کے جلوے نے تو کائنات کو احاطہ کر رکھا ہے جبکہ مجھے اس کے نظارے کے دیکھنے کی فرصت ہی نہیں ہے ۔

I have so fastened on myself my gaze, that though the beauty of the Beloved fills all the world, I am left no time to contemplate.

3

به ملک جم ندهم مصرع نظیری را

«کسی که کشته نشد از قبیلهٔ ما نیست»

میں نظیری کے اس مصرع کو ملک جم کے عوض بھی نہ دوں ، جو کوئی مارا نہیں گیا وہ ہمارے قبیلے سے نہیں ہے (حقیقی عاشق وہی ہے جو محبوب پر جان نثار کر دے ، ورنہ وہ عاشق نہیں ہے ) ۔

I would not give for Jamshid’s realm that verse of Naziri: ‘He who is yet unslain belongs not to our tribe.’

4

اگرچه عقل فسون پیشه لشکری انگیخت

تو دل گرفته نباشی که عشق تنها نیست

اگرچہ جادوگر عقل نے ایک لشکر اکٹھا کر رکھا ہے ، مگر تو غمگین نہ ہو کہ عشق بھی تنہا نہیں ہے ۔

Though reason whose trade is wizardry mustered an army, your heart will not be dismayed, for Love is not alone.

5

تو ره شناس نئی وز مقام بیخبری

چه نغمه ایست که در بربط سلیمی نیست

تو راستے سے واقف نہیں ہے اور مقام منزل سے بے خبر ہے ورنہ وہ کونسا نغمہ ہے جو سلیمیٰ کے ساز میں نہیں ہے ۔

You know not the way and are uninformed of the stage; what melody is there that is not in Sulaima’s lute?

6

ز قید و صید نهنگان حکایتی آور

مگو که زورق ما روشناس دریا نیست

تو مگر مچھوں کو شکار اور ان کو قید کرنے کی بات کر، یہ مت کہہ کہ ہماری کشتی سمندر سے آشنا نہیں ہے ۔

Tell a tale of the hunting and fettering of sharks: do not say, ‘Our skiff knows not the face of the sea.’

7

مرید همت آن رهروم که پا نگذاشت

به جاده ئی که در و کوه و دشت و دریا نیست

میں اس مسافر کی ہمت کا مرید ہوں جس نے کسی ایسے راستے پر قدم نہ رکھا جس میں کوئی وادی اور پہاڑ اور دشت و دریا نہیں ہیں ۔

I am disciple of the zeal of that wayfarer who never set foot on any high-road that ran over mountains, deserts and seas.

8

شریک حلقهٔ رندان باده پیما باش

حذر ز بیعت پیری که مرد غوغا نیست

تو شراب پینے والے رندوں کے حلقے میں شریک ہو جا ، مگر اس پیر کی بیعت سے بچ جو جوش و جذبہ کی زندگی سے نا آشنا ہے (جس کی صحبت ہنگامہ خیز نہیں ) ۔

Be partner with the ring of wine-bibbing dissolutes; beware of allegiance to a Master who is not a man of tumult.

◆

اگلی / پچھلی نظم

پچھلی نظم

من فدای این دل دیوانه‌ای

هر زمان بخشد دگر ویرانه‌ای

علامہ اقبال»جاویدنامه»فلک مشتری»بخش 1 - ارواح جلیلهٔ حلاج و غالب و قرةالعین طاهره که به نشیمن بهشتی نگرویدند و به گردش جاودان گراییدند

اگلی نظم

«بیا که قاعدهٔ آسمان بگردانیم

قضا بگردش رطل گران بگردانیم

علامہ اقبال»جاویدنامه»فلک مشتری»بخش 3 - نوای غالب

زمین

ہم وزن و قافیہ نظمیں

بیا که هیچ بهاری به حسرتِ ما نیست

شکسته‌رنگیِ امید، بی‌تماشا نیست

بیدل دهلوی»غزلیات»غزل شمارهٔ 738

تو مستِ وهم و درین بزم بوی صهبا نیست

هنوز جز به دلِ سنگ جای مینا نیست

بیدل دهلوی»غزلیات»غزل شمارهٔ 739

نیاز نامهٔ ما عرض سجده عنوانیست

ز خامه آنچه برون ریخت نقش پیشانیست

بیدل دهلوی»غزلیات»غزل شمارهٔ 741

نماند جا که تر از ابر دیده ما نیست

ولی چه سود که آن مه در ابر پیدا نیست

جامی»دیوان اشعار»غزلیات»غزل شمارهٔ 64

به بزم زنده دلان ذکر دی و فردا نیست

صفای وقت جز از باده مصفا نیست

جامی»دیوان اشعار»غزلیات»غزل شمارهٔ 97

سرای مدرسه و بحثِ عِلم و طاق و رَواق

چه سود، چون دلِ دانا و چشمِ بینا نیست؟

حافظ»قطعات»قطعه شمارهٔ 2

شهی که پاس رعیت نگاه می‌دارد

حلال باد خراجش که مزد چوپانیست

سعدی»مواعظ»قطعات»شمارهٔ 36

ز زلف او دل عشاق را محابا نیست

کبوتران حرم را ز دام پروا نیست

صائب»دیوان اشعار»غزلیات»غزل شمارهٔ 1794

به دلنشینی صحرای عشق صحرا نیست

سیاه خیمه این دشت جز سویدا نیست

صائب»دیوان اشعار»غزلیات»غزل شمارهٔ 1795

گریزد از صف ما هر که مرد غوغا نیست

کسی که کشته نشد از قبیله ما نیست

نظیری نیشابوری»دیوان اشعار»غزلیات»غزل شمارهٔ 75

مزید تلاش کریں

ماخذ

فارسی متن کا ماخذ: گنجور