Masnavi-ye Maʿnavi by Rumi, in translations by Reynold A. Nicholson

PROEM

بخش 1–سرآغاز

The story of the king's falling in love with a handmaiden and buying her.

بخش 2–عاشق شدن پادشاه بر کنیزک رنجور و تدبیر کردن در صحت او

How it became manifest to the king that the physicians were unable to cure the handmaiden, and how he turned his face towards God and dreamed of a holy man.

بخش 3–ظاهر شدن عجز حکیمان از معالجهٔ کنیزک و روی آوردن پادشاه به درگاه اله و در خواب دیدن او ولیی را

Beseeching the Lord, who is our Helper, to help us to observe self-control in all circumstances, and explaining the harmful and pernicious consequences of indiscipline.

بخش 4–از خداوند ولی‌ّ التوفیق در خواستن توفیق رعایت ادب در همه حالها و بیان کردن وخامت ضررهای بی‌ادبی

The meeting of the king with the divine physician whose coming had been announced to him in a dream.

بخش 5–ملاقات پادشاه با آن ولی که در خوابش نمودند

How the king led the physician to the bedside of the sick girl, that he might see her condition.

بخش 6–بردن پادشاه آن طبیب را بر بیمار تا حال او را ببیند

How that saint demanded of the king to be alone with the handmaiden for the purpose of discovering her malady.

بخش 7–خلوت طلبیدن آن ولی از پادشاه جهت دریافتن رنج کنیزک

How the saint, having discovered the (cause of) the illness, laid it before the king.

بخش 8–دریافتن آن ولی رنج را و عرض کردن رنج او را پیش پادشاه

بخش 9–فرستادن پادشاه رسولان به سمرقند به آوردن زرگر

Setting forth how the slaying and poisoning of the goldsmith was (prompted) by Divine suggestion, not by sensual desire and wicked meditation.

بخش 10–بیان آنک کشتن و زهر دادن مرد زرگر به اشارت الهی بود نه به هوای نفس و تأمّل فاسد

The story of the greengrocer and the parrot and the parrot's spilling the oil in the shop.

بخش 11–حکایت بقال و طوطی و روغن ریختن طوطی در دکان

Story of the Jewish king who for bigotry's sake used to slay the Christians.

بخش 12–داستان آن پادشاه جهود کی نصرانیان را می‌کشت از بهر تعصب

How the vizier instructed the king to plot.

بخش 13–آموختن وزیر مکر پادشاه را

How the vizier brought the Christians into doubt and perplexity.

بخش 14–تلبیس وزیر با نصاری

How the Christians let themselves be duped by the vizier.

بخش 15–قبول کردن نصاری مکر وزیر را

How the Christians followed the vizier.

بخش 16–متابعت نصاری وزیر را

Story of the Caliph's seeing Laylá.

بخش 17–قصهٔ دیدن خلیفه لیلی را

Explanation of the envy of the vizier.

بخش 18–بیان حسد وزیر

How the sagacious among the Christians perceived the guile of the vizier.

بخش 19–فهم کردن حاذقان نصاری مکر وزیر را

How the king sent messages in secret to the vizier.

بخش 20–پیغام شاه پنهان با وزیر

Explanation of the twelve tribes of the Christians.

بخش 21–بیان دوازده سبط از نصاری

How the vizier confused the ordinances of the Gospel.

بخش 22–تخلیط وزیر در احکام انجیل

Showing how this difference lies in the form of the doctrine, not in the real nature of the Way.

بخش 23–در بیان آنک این اختلافات در صورت روش است نی در حقیقت راه

Setting forth how the vizier incurred perdition (by engaging) in this plot.

بخش 24–بیان خسارت وزیر درین مکر

How the vizier started another plan to mislead the (Christian) folk.

بخش 25–مکر دیگر انگیختن وزیر در اضلال قوم

How the vizier refused the request of the disciples.

بخش 26–دفع گفتن وزیر مریدان را

How the disciples repeated their request that he should interrupt his seclusion.

بخش 27–مکر کردن مریدان کی خلوت را بشکن

The refusal of the vizier to interrupt his seclusion.

بخش 28–جواب گفتن وزیر کی خلوت را نمی‌شکنم

How the disciples raised objections against the vizier's secluding himself.

بخش 29–اعتراض مریدان در خلوت وزیر

How the vizier made the disciples lose hope of his abandoning seclusion.

بخش 30–نومید کردن وزیر مریدان را از رفض خلوت

How the vizier appointed each one of the amírs separately as his successor.

بخش 31–ولی عهد ساختن وزیر هر یک امیر را جداجدا

How the vizier killed himself in seclusion.

بخش 32–کشتن وزیر خویشتن را در خلوت

How the people of Jesus—on him be peace!—asked the amírs, “Which one of you is the successor?”

بخش 33–طلب کردن امت عیسی علیه‌السلام از امرا کی ولی عهد از شما کدامست

The quarrel of the amírs concerning the succession.

بخش 34–منازعت امرا در ولی عهدی

How honour was paid to the description of Mustafá (Mohammed), on whom be peace, which was mentioned in the Gospel.

بخش 35–تعظیم نعت مصطفی صلی الله علیه و سلم کی مذکور بود در انجیل

The story of another Jewish king who endeavoured to destroy the religion of Jesus.

بخش 36–حکایت پادشاه جهود دیگر کی در هلاک دین عیسی سعی نمود

How the Jewish king made a fire and placed an idol beside it, saying, “Whoever bows down to this idol shall escape the fire.”

بخش 37–آتش کردن پادشاه جهود و بت نهادن پهلوی آتش کی هر که این بت را سجود کند از آتش برست

How a child began to speak amidst the fire and urged the people to throw themselves into the fire.

بخش 38–به سخن آمدن طفل درمیان آتش و تحریض کردن خلق را در افتادن بآتش

How the mouth remained awry of a man who pronounced the name of Mohammed, on whom be peace, derisively.

بخش 39–کژ ماندن دهان آن مرد کی نام محمّد را صلی‌الله علیه و سلّم بتَسخر خواند

How the fire reproached the Jewish king.

بخش 40–عتاب کردن آتش را آن پادشاه جهود

How the Jewish king scoffed and denied and would not accept the counsel of his intimates.

بخش 41–طنز و انکار کردن پادشاه جهود و قبول ناکردن نصیحت خاصان خویش

Setting forth how the beasts of chase told the lion to trust in God and cease from exerting himself.

بخش 42–بیان توکّل و ترک جهد گفتن نخچیران به شیر

How the lion answered the beasts and explained the advantage of exertion.

بخش 43–جواب گفتن شیر نخچیران را و فایدهٔ جهد گفتن

How the beasts asserted the superiority of trust in God to exertion and acquisition.

بخش 44–ترجیح نهادن نخچیران توکّل را بر جهد و اکتساب

How the lion upheld the superiority of exertion and acquisition to trust in God and resignation.

بخش 45–ترجیح نهادن شیر جهد و اکتساب را بر توکّل و تسلیم

How the beasts preferred trust in God to exertion.

بخش 46–ترجیح نهادن نخچیران توکّل را بر اجتهاد

How the lion again pronounced exertion to be superior to trust in God.

بخش 47–ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکّل

How the beasts once more asserted the superiority of trust in God to exertion.

بخش 48–باز ترجیح نهادن نخچیران توکل را بر جهد

How ‘Azrá‘íl (Azrael) looked at a certain man, and how that man fled to the palace of Solomon; and setting forth the superiority of trust in God to exertion and the uselessness of the latter.

بخش 49–نگریستن عزراییل بر مردی و گریختن آن مرد در سرای سلیمان و تقریر ترجیح توکّل بر جهد و قلّت فایدهٔ جهد

How the lion again declared exertion to be superior to trust in God and expounded the advantages of exertion.

بخش 50–باز ترجیح نهادن شیر جهد را بر توکل و فواید جهد را بیان کردن