بخش 2 - نوای حلاج
نوای حلاج
The Song of Hallaj
Toggle stanza 1ز خاک خویش طلب آتشی که پیدا نیست
ز خاک خویش طلب آتشی که پیدا نیست
تجلی دگری در خور تقاضا نیست
تو اپنی خاک سے وہ آگ طلب کر جو پیدا نہیں ہوئی ہے ۔ کسی اور کی تجلی اس قابل نہیں کہ اس کا تقاضا کیا جائے ۔
Seek from your own earth a fire as yet unseen, another’s apparition is unworthy of your demand.
نظر بخویش چنان بسته ام که جلوه دوست
جهان گرفت و مرا فرصت تماشا نیست
میں نے اپنے آپ پر نظر کچھ اس طرح جما رکھی ہے کہ محبوب حقیقی کے جلوے نے تو کائنات کو احاطہ کر رکھا ہے جبکہ مجھے اس کے نظارے کے دیکھنے کی فرصت ہی نہیں ہے ۔
I have so fastened on myself my gaze, that though the beauty of the Beloved fills all the world, I am left no time to contemplate.
به ملک جم ندهم مصرع نظیری را
«کسی که کشته نشد از قبیلهٔ ما نیست»
میں نظیری کے اس مصرع کو ملک جم کے عوض بھی نہ دوں ، جو کوئی مارا نہیں گیا وہ ہمارے قبیلے سے نہیں ہے (حقیقی عاشق وہی ہے جو محبوب پر جان نثار کر دے ، ورنہ وہ عاشق نہیں ہے ) ۔
I would not give for Jamshid’s realm that verse of Naziri: ‘He who is yet unslain belongs not to our tribe.’
اگرچه عقل فسون پیشه لشکری انگیخت
تو دل گرفته نباشی که عشق تنها نیست
اگرچہ جادوگر عقل نے ایک لشکر اکٹھا کر رکھا ہے ، مگر تو غمگین نہ ہو کہ عشق بھی تنہا نہیں ہے ۔
Though reason whose trade is wizardry mustered an army, your heart will not be dismayed, for Love is not alone.
تو ره شناس نئی وز مقام بیخبری
چه نغمه ایست که در بربط سلیمی نیست
تو راستے سے واقف نہیں ہے اور مقام منزل سے بے خبر ہے ورنہ وہ کونسا نغمہ ہے جو سلیمیٰ کے ساز میں نہیں ہے ۔
You know not the way and are uninformed of the stage; what melody is there that is not in Sulaima’s lute?
ز قید و صید نهنگان حکایتی آور
مگو که زورق ما روشناس دریا نیست
تو مگر مچھوں کو شکار اور ان کو قید کرنے کی بات کر، یہ مت کہہ کہ ہماری کشتی سمندر سے آشنا نہیں ہے ۔
Tell a tale of the hunting and fettering of sharks: do not say, ‘Our skiff knows not the face of the sea.’
مرید همت آن رهروم که پا نگذاشت
به جاده ئی که در و کوه و دشت و دریا نیست
میں اس مسافر کی ہمت کا مرید ہوں جس نے کسی ایسے راستے پر قدم نہ رکھا جس میں کوئی وادی اور پہاڑ اور دشت و دریا نہیں ہیں ۔
I am disciple of the zeal of that wayfarer who never set foot on any high-road that ran over mountains, deserts and seas.
شریک حلقهٔ رندان باده پیما باش
حذر ز بیعت پیری که مرد غوغا نیست
تو شراب پینے والے رندوں کے حلقے میں شریک ہو جا ، مگر اس پیر کی بیعت سے بچ جو جوش و جذبہ کی زندگی سے نا آشنا ہے (جس کی صحبت ہنگامہ خیز نہیں ) ۔
Be partner with the ring of wine-bibbing dissolutes; beware of allegiance to a Master who is not a man of tumult.
زمین
ہم وزن و قافیہ نظمیں
بیا که هیچ بهاری به حسرتِ ما نیست
شکستهرنگیِ امید، بیتماشا نیست
بیدل دهلویغزلیاتغزل شمارهٔ 738
تو مستِ وهم و درین بزم بوی صهبا نیست
هنوز جز به دلِ سنگ جای مینا نیست
بیدل دهلویغزلیاتغزل شمارهٔ 739
نیاز نامهٔ ما عرض سجده عنوانیست
ز خامه آنچه برون ریخت نقش پیشانیست
بیدل دهلویغزلیاتغزل شمارهٔ 741
نماند جا که تر از ابر دیده ما نیست
ولی چه سود که آن مه در ابر پیدا نیست
جامیدیوان اشعارغزلیاتغزل شمارهٔ 64
به بزم زنده دلان ذکر دی و فردا نیست
صفای وقت جز از باده مصفا نیست
جامیدیوان اشعارغزلیاتغزل شمارهٔ 97
سرای مدرسه و بحثِ عِلم و طاق و رَواق
چه سود، چون دلِ دانا و چشمِ بینا نیست؟
حافظقطعاتقطعه شمارهٔ 2
شهی که پاس رعیت نگاه میدارد
حلال باد خراجش که مزد چوپانیست
سعدیمواعظقطعاتشمارهٔ 36
ز زلف او دل عشاق را محابا نیست
کبوتران حرم را ز دام پروا نیست
صائبدیوان اشعارغزلیاتغزل شمارهٔ 1794
به دلنشینی صحرای عشق صحرا نیست
سیاه خیمه این دشت جز سویدا نیست
صائبدیوان اشعارغزلیاتغزل شمارهٔ 1795
گریزد از صف ما هر که مرد غوغا نیست
کسی که کشته نشد از قبیله ما نیست
نظیری نیشابوریدیوان اشعارغزلیاتغزل شمارهٔ 75
ماخذ
فارسی متن کا ماخذ: گنجور