بخش 6 - حکایت دانشمند

شاعر: سعدی

وزن: فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)

صنف: مثنوی

فقیهی کهن جامهٔ تنگدست

در ایوان قاضی به صف بر نشست

نگه کرد قاضی در او تیز تیز

معرف گرفت آستینش که خیز

ندانی که برتر مقام تو نیست

فروتر نشین، یا برو، یا بایست

نه هر کس سزاوار باشد به صدر

کرامت به جاه است و منزل به قدر

دگر ره چه حاجت ببیند کست؟

همین شرمساری عقوبت بست

به عزت هر آن کاو فروتر نشست

به خواری نیفتد ز بالا به پست

به جای بزرگان دلیری مکن

چو سر پنجه‌ات نیست شیری مکن

چو دید آن خردمند درویش رنگ

که بنشست و برخاست بختش به جنگ

چو آتش برآورد بیچاره دود

فروتر نشست از مقامی که بود

1010

فقیهان طریق جدل ساختند

لَم و لا اُسَلّم درانداختند

1111

گشادند بر هم در فتنه باز

به لا و نَعَم کرده گردن دراز

1212

تو گفتی خروسان شاطر به جنگ

فتادند در هم به منقار و چنگ

1313

یکی بی خود از خشمناکی چو مست

یکی بر زمین می‌زند هر دو دست

1414

فتادند در عقدهٔ پیچ پیچ

که در حل آن ره نبردند هیچ

1515

کهن جامه در صف آخرترین

به غرش در آمد چو شیر عرین

1616

بگفت ای صنادید شرع رسول

به ابلاغ تنزیل و فقه و اصول

1717

دلایل قوی باید و معنوی

نه رگهای گردن به حجت قوی

1818

مرا نیز چوگان لعب است و گوی

بگفتند اگر نیک دانی بگوی

1919

به کلک فصاحت بیانی که داشت

به دلها چو نقش نگین بر نگاشت

2020

سر از کوی صورت به معنی کشید

قلم بر سر حرف دعوی کشید

2121

بگفتندش از هر کنار آفرین

که بر عقل و طبعت هزار آفرین

2222

سمند سخن تا به جایی براند

که قاضی چو خر در وَحَل باز ماند

2323

برون آمد از طاق و دستار خویش

به اکرام و لطفش فرستاد پیش

2424

که هیهات قدر تو نشناختم

به شکر قدومت نپرداختم

2525

دریغ آیدم با چنین مایه‌ای

که بینم تو را در چنین پایه‌ای

2626

معرف به دلداری آمد برش

که دستار قاضی نهد بر سرش

2727

به دست و زبان منع کردش که دور

منه بر سرم پایبند غرور

2828

که فردا شود بر کهن مِیزَران

به دستارِ پَنجَه گَزَم، سر گران

2929

چو مولام خوانند و صدر کبیر

نمایند مردم به چشمم حقیر

3030

تفاوت کند هرگز آب زلال

گرش کوزه زرین بود یا سفال؟

3131

خرد باید اندر سر مرد و مغز

نباید مرا چون تو دستار نغز

3232

کس از سربزرگی نباشد به چیز

کدو سربزرگ است و بی مغز نیز

3333

میفراز گردن به دستار و ریش

که دستار پنبه‌ست و سبلت حشیش

3434

به صورت کسانی که مردم وشند

چو صورت همان به که دم در کشند

3535

به قدر هنر جست باید محل

بلندی و نحسی مکن چون زحل

3636

نی بوریا را بلندی نکوست

که خاصیت نیشکر خود در اوست

3737

بدین عقل و همت نخوانم کست

و گر می‌رود صد غلام از پست

3838

چه خوش گفت خرمهره‌ای در گلی

چو برداشتش پر طمع جاهلی

3939

مرا کس نخواهد خریدن به هیچ

به دیوانگی در حریرم مپیچ

4040

خَبَزدو همان قدر دارد که هست

وگر در میان شقایق نشست

4141

نه منعم به مال از کسی بهتر است

خر ار جل اطلس بپوشد خر است

4242

بدین شیوه مرد سخنگوی چست

به آب سخن کینه از دل بشست

4343

دل آزرده را سخت باشد سخُن

چو خصمت بیفتاد سستی مکن

4444

چو دستت رسد مغز دشمن بر آر

که فرصت فرو شوید از دل غبار

4545

چنان ماند قاضی به جورش اسیر

که گفت اِنَّ هذا لِیَوم عَسیر

4646

به دندان گزید از تعجب یدین

بماندش در او دیده چون فرقدین

4747

وز آنجا جوان روی همت بتافت

برون رفت و بازش نشان کس نیافت

4848

غریو از بزرگان مجلس بخاست

که گویی چنین شوخ چشم از کجاست؟

4949

نقیب از پیَش رفت و هر سو دوید

که مردی بدین نعت و صورت که دید؟

5050

یکی گفت از این نوع شیرین نفس

در این شهر سعدی شناسیم و بس

5151

بر آن صد هزار آفرین کاین بگفت

حق تلخ بین تا چه شیرین بگفت

آڈیو

صداکار منتخب کریں

0:000:00

ماخذ

فارسی متن کا ماخذ: گنجور

آڈیو کا ماخذ: گنجور